رواندرمانی، که گاهی به آن «تراپی» یا «درمان گفتوگویی» هم گفته میشود، نوعی درمان تخصصی برای کمک به انسان در مواجهه با مشکلات هیجانی، فکری، رفتاری و رابطهای است. در رواندرمانی، فرد در یک رابطه حرفهای و محرمانه با درمانگر، درباره تجربهها، احساسات، افکار و مشکلات خود صحبت میکند و با کمک درمانگر تلاش میکند آنها را بهتر بفهمد و تغییراتی ایجاد کند که به زندگی سالمتر و رضایتبخشتر منجر شود.
اما رواندرمانی فقط «حرف زدن با یک نفر» نیست.
درمانگر برای این کار آموزش دیده است. او با استفاده از روشهای مختلف رواندرمانی، به فرد کمک میکند الگوهایی را که ممکن است خودش بهتنهایی نبیند، بهتر بشناسد؛ با احساسات دشوارش روبهرو شود؛ شیوههای تازهای برای فکر کردن و رفتار کردن پیدا کند و در صورت نیاز، رابطهاش با خودش و دیگران را تغییر دهد.
به زبان ساده، رواندرمانی فضایی است برای اینکه بتوانیم با کمک یک متخصص، آنچه را در زندگی و درون خودمان میگذرد، با دقت بیشتری ببینیم.
رواندرمانی برای چیست؟
دلایل مختلفی وجود دارد که ممکن است فرد را به سمت رواندرمانی ببرد.
گاهی مسئله، یک مشکل مشخص است؛ مثلاً اضطراب، افسردگی، حملات پانیک، وسواس، سوگ یا تجربهای آسیبزا.
گاهی مسئله بیشتر به روابط مربوط میشود؛ مثل تکرار الگوهای ناسالم در رابطه عاطفی، دشواری در اعتماد کردن، ترس از صمیمیت، ناتوانی در نه گفتن یا احساس تنهایی.
گاهی هم فرد مشکل مشخصی ندارد، اما احساس میکند مدتهاست حال خوبی ندارد، خودش را نمیشناسد، در تصمیمگیری سردرگم است یا مدام در یک الگوی تکراری گرفتار میشود.
بنابراین، رواندرمانی فقط برای زمانی نیست که «یک اختلال روانی» وجود داشته باشد. افراد ممکن است برای کنار آمدن با تغییرات مهم زندگی، مشکلات رابطهای، فشارهای روزمره، شناخت بهتر خود یا ایجاد تغییر در الگوهای قدیمی زندگی نیز به درمان مراجعه کنند.
در رواندرمانی چه اتفاقی میافتد؟
رواندرمانی برای همه افراد دقیقاً یک شکل ندارد.
درمانگر در شروع درمان تلاش میکند بفهمد چه چیزی باعث شده فرد به دنبال کمک باشد، چه چیزی در زندگی او میگذرد و از درمان چه انتظاری دارد. بعد، درمانگر و درمانجو درباره هدفهای درمان و مسیر رسیدن به آنها با یکدیگر صحبت میکنند.
در جلسات بعد، بسته به نیاز فرد و رویکرد درمانی، ممکن است درباره اتفاقهای گذشته، روابط فعلی، افکار و احساسات، رفتارها، عادتها، ترسها، تعارضها یا موقعیتهای دشوار زندگی صحبت شود.
گاهی درمانگر بیشتر به حرفهای فرد گوش میدهد و به او کمک میکند تجربههایش را بهتر بفهمد. گاهی درباره الگوهایی که در صحبتهای او میبیند سؤال میپرسد. در بعضی روشها نیز درمانگر تمرینهایی پیشنهاد میکند که فرد بین جلسات انجام دهد.
بنابراین رواندرمانی یک گفتوگوی ساده و بدون هدف نیست؛ گفتوگویی هدفمند است که بر اساس نیازهای فرد و روش درمانی انتخابشده پیش میرود.
آیا رواندرمانی فقط حرف زدن است؟
ممکن است از بیرون، رواندرمانی شبیه دو نفر باشد که در یک اتاق نشستهاند و یکی از آنها درباره زندگیاش صحبت میکند. اما آنچه در اتاق درمان اتفاق میافتد، بسیار بیشتر از این است.
در یک گفتوگوی معمولی، دوست یا یکی از اعضای خانواده ممکن است به ما گوش دهد، نصیحت کند یا تجربه خودش را با ما در میان بگذارد. اما رابطه درمانی از ابتدا برای کمک به درمانجو شکل گرفته است.
درمانگر آموزش دیده تا به شیوهای مشخص به صحبتهای فرد گوش دهد، الگوهای مهم را تشخیص دهد، سؤالهای مناسب بپرسد و در صورت لزوم از روشهای درمانی استفاده کند. همچنین جلسات در چارچوب مشخصی برگزار میشوند و رابطه درمانی بر اساس اصول حرفهای و محرمانگی شکل میگیرد.
به همین دلیل، رواندرمانی را نمیتوان با «درد دل کردن با یک دوست» یکی دانست.
چه چیزی در رواندرمانی میتواند باعث تغییر شود؟
رواندرمانی یک عامل جادویی یا یک تکنیک واحد نیست. روشهای مختلفی برای درمان وجود دارد و هر رویکرد توضیح متفاوتی درباره چگونگی تغییر انسان دارد.
با این حال، پژوهشها نشان دادهاند که در کنار روش درمانی، چند عامل مشترک در بسیاری از درمانهای مؤثر نقش مهمی دارند: رابطه درمانی خوب، همکاری میان درمانگر و درمانجو، هدفهای مشترک، همدلی، مهارت درمانگر و متناسب بودن درمان با نیازهای فرد.
- یک رابطه امن
شاید یکی از مهمترین بخشهای رواندرمانی، رابطهای باشد که میان درمانگر و درمانجو شکل میگیرد.
درمانجو باید بتواند درباره موضوعاتی صحبت کند که شاید گفتن آنها برایش آسان نباشد؛ بدون اینکه احساس کند قرار است تحقیر، سرزنش یا قضاوت شود.
البته رابطه درمانی با دوستی یا رابطه عاطفی فرق دارد. این رابطه، حرفهای و دارای مرزهای مشخص است و تمرکز آن بر نیازهای درمانجو و هدفهای درمان است.
پژوهشهای زیادی نشان دادهاند که کیفیت این رابطه با نتیجه درمان ارتباط دارد؛ یعنی اینکه درمانگر و درمانجو تا چه اندازه میتوانند با یکدیگر همکاری کنند، درباره هدفهای درمان به توافق برسند و احساس کنند در یک مسیر مشترک حرکت میکنند. - فرصتی برای دیدن چیزهایی که قبلاً نمیدیدیم
ما همیشه نمیتوانیم الگوهای زندگی خودمان را از بیرون ببینیم.
ممکن است بارها وارد رابطهای مشابه شویم و ندانیم چرا. ممکن است همیشه از یک نوع موقعیت فرار کنیم. ممکن است بیش از اندازه خودمان را سرزنش کنیم، از دیگران بترسیم، نتوانیم خشممان را بیان کنیم یا مدام احساس کنیم به اندازه کافی خوب نیستیم.
وقتی این تجربهها را در حضور یک درمانگر بررسی میکنیم، ممکن است ارتباطهایی میان آنها پیدا کنیم که پیش از آن برایمان روشن نبوده است.
درمان قرار نیست گذشته را تغییر دهد؛ اما میتواند کمک کند بفهمیم گذشته چگونه بر شیوه فکر کردن، احساس کردن و رفتار کردن ما در زمان حال اثر گذاشته است. - پیدا کردن راههای تازه
یکی از هدفهای رواندرمانی این نیست که فقط بفهمیم «چرا اینطور شدهایم». فهمیدن مهم است، اما همیشه کافی نیست.
گاهی لازم است یاد بگیریم با اضطرابمان چگونه کنار بیاییم، چطور مرز بگذاریم، چگونه احساساتمان را بیان کنیم، چگونه با افکار آزاردهنده برخورد کنیم یا چطور در روابطمان انتخابهای متفاوتی داشته باشیم.
رواندرمانی میتواند به فرد کمک کند مهارتها و راههای تازهای برای مواجهه با مشکلات پیدا کند؛ به شکلی که تغییرات فقط محدود به اتاق درمان نباشند و به زندگی روزمره هم راه پیدا کنند. - فرصتی برای مکث کردن
زندگی روزمره معمولاً فرصتی برای ایستادن و نگاه کردن به خودمان به ما نمیدهد.
بین کار، درس، رابطه، خانواده، مسئولیتها و اتفاقهای روزمره، ممکن است مدتها فقط واکنش نشان دهیم و فرصت نکنیم از خودمان بپرسیم:
چه چیزی واقعاً من را ناراحت میکند؟
چرا این اتفاق اینقدر روی من اثر میگذارد؟
از چه چیزی میترسم؟
چه چیزی در رابطههایم مدام تکرار میشود؟
واقعاً چه میخواهم؟
جلسه درمان میتواند زمانی باشد که برای همین پرسشها کنار گذاشته شده است؛ زمانی که لازم نیست نقش خاصی بازی کنیم یا مراقب باشیم دیگران چه فکری درباره ما میکنند.
آیا رواندرمانی مؤثر است؟
بله. شواهد پژوهشی گسترده نشان میدهند که رواندرمانی میتواند برای بسیاری از مشکلات روانشناختی و مشکلات مربوط به زندگی و روابط مؤثر باشد.
اما «مؤثر بودن رواندرمانی» به این معنا نیست که هر نوع درمان برای هر فردی به یک اندازه نتیجهبخش است.
نوع مشکل، شدت آن، شرایط زندگی فرد، ویژگیهای درمانگر، روش درمانی، میزان همکاری درمانجو و کیفیت رابطه میان درمانگر و درمانجو میتوانند بر نتیجه درمان تأثیر بگذارند. به همین دلیل، انتخاب درمان مناسب و متناسب کردن آن با فرد اهمیت زیادی دارد.
پژوهشها همچنین نشان میدهند که روشهای مختلف رواندرمانی، در بسیاری از موارد، نتایج نسبتاً مشابهی ایجاد میکنند؛ در حالی که تفاوت میان دریافت رواندرمانی و دریافت نکردن درمان میتواند قابلتوجه باشد. این یافته یکی از دلایلی است که امروزه در کنار توجه به نوع روش درمانی، بر کیفیت رابطه درمانی و مهارت درمانگر نیز تأکید میشود.
آیا رواندرمانی برای همه یکسان است؟
نه.
رواندرمانی یک نسخه ثابت برای همه افراد نیست.
دو نفر ممکن است با یک مشکل مشابه به درمان مراجعه کنند، اما نیازهای متفاوتی داشته باشند. حتی یک فرد ممکن است در دورههای مختلف زندگی به شکلهای متفاوتی از کمک نیاز داشته باشد.
برای همین، درمان مؤثر فقط به این بستگی ندارد که «چه روشی» استفاده میشود. مهم است که روش انتخابشده با مشکل فرد، شرایط زندگی، ارزشها، ترجیحها و ویژگیهای او هماهنگ باشد. رویکرد علمی به رواندرمانی نیز بر ترکیب بهترین شواهد پژوهشی، تخصص درمانگر و ویژگیها و ترجیحهای درمانجو تأکید دارد.
انواع رواندرمانی چیست؟
رواندرمانی یک روش واحد نیست. رویکردهای مختلفی برای درمان وجود دارند که هرکدام نگاه متفاوتی به مشکلات روانی و مسیر تغییر دارند.
از جمله رویکردهای شناختهشده میتوان به این موارد اشاره کرد:
- درمان شناختیرفتاری (CBT): به ارتباط میان افکار، احساسات و رفتارها توجه میکند و به فرد کمک میکند الگوهای ناکارآمد را تغییر دهد.
- رواندرمانی روانپویشی: بیشتر به الگوهای عمیقتر، تجربههای گذشته و تأثیر آنها بر احساسات و روابط امروز توجه دارد.
- درمان انسانگرایانه: بر تجربه فرد، رشد شخصی، شناخت خود و ایجاد فضایی پذیرا و همدلانه تأکید میکند.
- درمان بینفردی: بر روابط و اتفاقهای مهم زندگی و تأثیر آنها بر حال فرد تمرکز دارد.
- زوجدرمانی: با تمرکز بر رابطه میان دو نفر، به آنها کمک میکند مشکلات رابطه را بهتر بشناسند و شیوههای سالمتری برای ارتباط پیدا کنند.
- درمانهای تلفیقی: از عناصر بیش از یک رویکرد استفاده میکنند تا درمان متناسبتر با نیازهای فرد پیش برود.این فهرست کامل نیست و روشهای دیگری نیز وجود دارند. مهمتر از نام رویکرد، این است که روش انتخابشده برای مسئله فرد مناسب باشد و درمانگر در استفاده از آن آموزش کافی داشته باشد.
رواندرمانی چقدر طول میکشد؟
برای رواندرمانی نمیتوان یک زمان ثابت تعیین کرد.
بعضی افراد ممکن است در چند جلسه تغییرات قابلتوجهی احساس کنند و برای بعضی دیگر، درمان به زمان بیشتری نیاز داشته باشد. طول درمان به عواملی مثل نوع و شدت مشکل، هدفهای درمان، شرایط فرد و روش درمانی بستگی دارد.
بنابراین بهتر است رواندرمانی را با این انتظار شروع نکنیم که حتماً بعد از تعداد مشخصی جلسه «تمام» میشود. در ابتدای درمان میتوان درباره هدفها، روند درمان و بازه زمانی تقریبی با درمانگر صحبت کرد و در طول مسیر نیز میزان پیشرفت را بررسی کرد.
آیا رواندرمانی فقط برای افراد دارای بیماری روانی است؟
خیر.
داشتن یک تشخیص روانپزشکی شرط شروع رواندرمانی نیست.
ممکن است فردی به دلیل اضطراب یا افسردگی شدید به درمان مراجعه کند؛ فرد دیگری برای مشکلات رابطهای، سوگ، تغییرات مهم زندگی یا احساس سردرگمی؛ و فرد دیگری برای شناخت بهتر خودش و تغییر الگوهایی که دیگر نمیخواهد آنها را ادامه دهد.
رواندرمانی میتواند برای مشکلات مشخص سلامت روان و همچنین بسیاری از دشواریهای زندگی، روابط و سازگاری با تغییرات مورد استفاده قرار گیرد.
رواندرمانی چه چیزی نیست؟
رواندرمانی قرار نیست درمانگر به جای شما تصمیم بگیرد.
قرار نیست درمانگر بگوید با چه کسی بمانید، چه شغلی انتخاب کنید یا دقیقاً چه کاری انجام دهید.
همچنین قرار نیست درمانگر همیشه حرفهایی بزند که شنیدنشان راحت است.
گاهی رواندرمانی یعنی پیدا کردن زاویهای تازه برای نگاه کردن به خودمان؛ گاهی یعنی روبهرو شدن با چیزی که مدتها از آن فرار کردهایم؛ و گاهی یعنی یاد گرفتن اینکه در برابر چیزی که نمیتوانیم تغییر دهیم، چگونه واکنش متفاوتی داشته باشیم.
درمانگر قرار نیست زندگی ما را به جای خودمان زندگی کند. قرار است کمک کند آن را آگاهانهتر زندگی کنیم.
از کجا بفهمیم رواندرمانی برای ما مناسب است؟
اگر مدتهاست احساس میکنید چیزی در زندگیتان درست پیش نمیرود، مشکلی مدام تکرار میشود، احساساتتان برایتان سخت یا غیرقابلکنترل شدهاند، روابطتان تحت تأثیر قرار گرفته یا بهتنهایی نمیتوانید تغییری را که میخواهید ایجاد کنید، صحبت کردن با یک متخصص سلامت روان میتواند نقطه شروع خوبی باشد.
همچنین لازم نیست منتظر بمانید تا شرایط به مرحله بحرانی برسد.
گاهی کمک گرفتن زمانی آسانتر است که هنوز فرصت کافی برای شناخت مسئله و ایجاد تغییر وجود دارد.
مهمتر از همه: درمانگر مناسب را پیدا کنید
رواندرمانی یک رابطه حرفهای است و کیفیت این رابطه اهمیت زیادی دارد.
ممکن است یک درمانگر برای فردی بسیار مناسب باشد و برای فرد دیگری نه. این موضوع لزوماً به معنای خوب یا بد بودن درمانگر نیست؛ بلکه به تناسب میان درمانگر، درمانجو، مسئله و روش درمان مربوط میشود.
اگر در جلسات درمان احساس میکنید شنیده نمیشوید، هدفهای درمان برایتان روشن نیست، نمیتوانید با درمانگر درباره نگرانیهایتان صحبت کنید یا احساس میکنید روش درمان با نیازتان هماهنگ نیست، مطرح کردن این موضوع با درمانگر میتواند بخشی از خودِ درمان باشد. در یک رابطه درمانی سالم، امکان گفتوگو درباره روند درمان و دریافت بازخورد وجود دارد.
در نهایت، رواندرمانی قرار نیست ما را به آدم دیگری تبدیل کند.
قرار است کمک کند خودمان را بهتر بشناسیم، رنجمان را بهتر بفهمیم، انتخابهای بیشتری پیش رو داشته باشیم و بتوانیم با زندگی و رابطههایمان به شیوهای آگاهانهتر و سالمتر مواجه شویم.
شاید یکی از سادهترین تعریفها از رواندرمانی همین باشد:
جایی برای اینکه بتوانیم آنچه را در زندگیمان میگذرد، با کمک کسی که برای شنیدن، فهمیدن و کمک کردن آموزش دیده است، بهتر ببینیم.
منابع
- American Psychological Association (APA). Understanding psychotherapy and how it works.
- American Psychological Association (APA). Recognition of Psychotherapy Effectiveness.
- American Psychological Association (APA). Evidence-Based Practice in Psychology.
- Flückiger, C., et al. The alliance in adult psychotherapy: A meta-analytic synthesis.
- American Psychological Association (APA). Evidence-Based Psychotherapy Relationships.
- NHS. Talking therapies.
